Ae ba nösi

Afo

Moroi ba Wikipedia

Afo no töi rahu-rahu ninganga si no mufagaölö moroi ba zi lima ngawalö zifao khönia, ya'ia da'ö: tawuo, betua, gambe, fino ba bago.

Na no mubidi nafo lafotöi ia "afo silima endronga", ösi mbola lahina, ösi mbola ni'otaraŵa, ombayasö danga ndra ina, ombayasö danga zinöwu hunö gana'a. Ba gotalua ndraono niha meföna sia'a mböwö nafo andrö.

To'ölöa Monganga Afo

[bulö'ö | bulö’ö kode]
Lafahöna fefu zoguna ba nafo ba zangowalu ira ina ba Zogae'adu

Arakhagö fagölö wa agaitö nifö ndra niha sagatua ba mbanu-banua misa, he ira alawe ba he ira matua. Alua da'a börö wonganga afo. No to'ölöa da'a, tenga ha ba Danö Niha bahiza ba mbanua bö'ö göi, simane danö Papua [1]. Ba hiza i, fabö'ö mbanua ba fabö'ö göi mbua-bua. Duma-dumania lö labidi ua nafo ba Papua. Na mangafo ira ba lahalö manö mbulu dawuo, lakoe mbetua, lanönö gambe awö wino ba i'anema'ö labe'e bakha ba mbawara. Ba Danö Niha silötolalö labidi ua nafo fatua lö munganga ia.

So lima ngawalö zoguna ba nafo, ya'ia da'ö fino, tawuo, betua, fangoyo ma gambe ba bago. Sitebai lö'ö zi lima mbotoŵa da'a. La'a'asogö nafo andre he ya'ira sowatö ba he göi ya'ira tome, me no to'ölöa ia i'otarai mege ndra satua meföna. Ngawalö nafo:

  • afo sia'a mböwö, ya'ia nafo nibe'e ba dekhe tanö yaŵa ba ngawalö genoli hada ba Nono Niha.
  • afo basö-basö dödö ma afo fangokafu dödö, ya'ia nafo ninganga niha na mangawuli moroi ba wohalöŵö ba danö.
  • afo fangebolo dödö

Simane nisura mege moroi yaŵa wa fonganga afo ba Nono Niha no aröu fabö'ö moroi ba mbanua tanöbö'ö. Me no tobali hada, ba lötolalö'ö so goi-goi hewisa lala ba wohaogö afo irege ofeta tola langanga. Mamidi afo sambua mbosi nitörö na so gowuloa ma zui fatomesa. Ba ero omo, na tohare dome, ba si'oföna lafaolagö ua, ba ya'ia da'ö, afo, börö me sia'a mböwö ia.

Gambara andre afo si no labidi no labe'e yaŵa ba firi plastik saruzö-ruzö. No lafabu'u wino bakha ba mbulu dawuo si no labe'e betua ba fangoyo ma bulu gambe. Na si mane, ba hatö la fatörö'ö wiga da'a khö ndra tome.
Da'a gambara nafo si no labidi. Tehalö me 3-3-2021 ba Desa Sogae'adu, Kecamatan Sogae'adu, Kabupaten Nias. Na no labidi simane da'a ba afo hatö sa'ae lafaolagö. Ya'e nafoda. Datalau monganga.

Hewisa wamidi afo ba do'ölöa Nono Niha? Si'oföna ua lakholi wino--laheta guli mbua wino--faoma förögi, lagoligö molo'ö wa'ebua mbua wino, tola töbali dua goli-goli, öfa goli-goli. Na side-ide, ba lö dali lagoligö. Sambua nitöngöni, hunö wino böi irege aefa moroi ba nagole mbua wino meda'ö göi wangami nafo. Aefa da'ö lahalö dawuo sagörö, lasika tobali dua nga'örö. Ba narö dawuo si no lasika, lagule'ö mbetua ndrohu-ndrohuonia böi ofeta ifönui mbulu dawuo (mosikho tola abötu niha songanga). Na noa da'ö, lahalö sagörö ma matonga nga'örö bulu gambe si no oköli. Na löhadöi bulu gambe, ba tola la'oguna'ö wangoyo ma girö gambe. Furui dawuo sifao gambe no mege molo'ö nau-nau ba awena mufagaölö lafatö'ö mbalö tanö bakha, ba itete wosigö'ö/wobe'e goli-goli wino nomege, irege aro ba teböbö ia ba dawuo. Nano maulu afo nibu'u; ba tola sa'e mube ba dome ma tola sa'e munganga. Ba sito'ölönia na monganga afo ndra satua, ba ha aboto wino ba lakete mbago maifu ba labe'e bakha ba nafo siso ba mbawa.

Ba wanutunö döi maena, ba asese lasigö'ö göi wamidi afo andre tobali töi maena. La mane wa afo nibidi numönö ami sibai.

Na awena ofeta nono nihalö ma bene'ö ba nomo wo'omonia, ba halöŵö si oföna ibabaya ba ya'ia wamidi afo. Na no ifalua wobidi afo awena afönu tola lakaoni khönia "Sinöwu Hunö Gana'a" ma umönö alawe. Inötö na awena mamidi afo mbene'ö, ba sito'ölönia la'oguna'ö ba wobudegö marafule ba ni'owalu. "Lau, iada'e, ni'owalu ibidi nafo marafule!" Simanö dania mbude-bude zalua ba nomo marafule. Ba labe'e ba danga ni'owalu mbola nafo ba mamidi afo ia. Ba gasa-gasa da'ö, la'andrö ifahatö ia marafule göi ba ngai ni'owalu, fo'omonia. Ba inötö da'a ba notobali lala wangehegö ma fa'iki fa'omuso dödö me oi so manö wehede sobudegö marafule ba he göi ni'owalu. Ba hatö laboho-boho manö mbawa khöda ni'owalu ba marafule, mendrua dania na no awai ibidi nafo ba ifolakhö ndrongania. Ba aboto wa'ikisa sebua ba zi sambua omo somusö tödö. Alö wa'amarase ma fa'erege dödö ndra ngasi ndraono alawe ba wamabea ni'owalu, itötöwui ira fa owua-wua dödö.

Tebai Asala Noa

[bulö'ö | bulö’ö kode]

Ba hada nono niha, famabu'u afo tebai göi asala noa. Nihaogö sibai wamabu'u afo falö tetutu dödö zanema'ö dania. Andrö dania wa lötolalö'ö si fakhai ba nafo andre ba so nituyu sanga'i halöŵö. Na no ofeta ba hada, afo andre ba no amaedola zumange. Nifotöi sumange ba lötolalö'ö si sökhi ba nifili irege sanema sumange göi owua-wua dödöra ba wanema'ö sumangera.

Bola mafo ma Bolalahina
Bola Nafo nifobunga-bunga

Dozi nomo ba oi so mbola nafo. Naha wamidi afo ba nomo he ŵa'ae töinia mbola nafo ba itaria fabö'ö zikhalania, me so naha nafo zi hulö karaza side-ide nihaogö moroi ba geleyömö, meföna lafotöi ia bola ni'otarawa so zowolowulo baso goi zi'öfa sagi. Ba Danö Niha mafi tanö ba dalu lumalö miyöu ma ba zangogunaö Huku Hada Laraga, ba so göi mbola nafo nifotöi Bolalahina ya'ia da'ö bola nafo nia'asogö numönö, ba wame sumange ba wamalua ngenoli halöŵö ba wangowalu, simne na manunu manu, mangohori halöŵö, fa'alua walöŵa. Bolalahina nihaogö moroi ba geleyömö ma moroi ba mbulu zinasa sino lafofenaeta nukha soyo, ba so göi zi no labe'e bunga-bunga. Ba ba ginötö safuria andre so göi zombalö bola nafonia karaza moroi ba falasiti (Li Indonesia keranjang dari plastik). Gofu hadia ia mbotowa ni'ogunaö ba tetötöi wurugönia bola nafo, heŵa'e latötöi ia naha nafo manö. Ba naha nafo da'a a'oi so zi lima mbotowa: fino, tawuo, betua, gambe/fangoyo, ba bago. Ba sambalötö zi lötolalö'ö so ya'ia wörögi, ma ladawa, ma rosö side-ide soguna ba wo kholi fino.

Ero so dome simöi baomo ba da'ö zi oföna la faolagö ua ba afo, tenga idanö, tenga ö. Ama ba zi so omo ifahede khö nina ndraono khönia ena'ö möi ia baulu me no so dome ba wobidi afo. Ba tohare dania nina ba ihalö mbola nafo, ba ibidi nafo. Si to'ölönia, ba famidi afo andrö ba lafalua ia föna dome si so. Ha waraö sibai so nafo si no awai labidi. Da'a mufalua afu lö manufa dödö dome wangumaö ba dödöra "alai na so langu". Meluono, meföna, ba oya manö zalua zi lö faudu, si mane lalangusi nawöra niha ba nafo nibidira. Andrö, afu lö alua wehede/fanufa dödö ba labidi nafo föna-föna dome.

Na ba zi fakhai ba hada, ba fefu nafo ni'ohe ba khö zowatö ba lafa'anö ba mbola nafo. Ia da'e ba no oya ngawalö mbola nafo nifazökhi ba tola mu'öli ba fasa ba Gunungsitoli. Bola nafo moroi ba geleyemö si to'ölönia la la'ani molo'ö zomasi zamake. Oya zamake bariaga ba wo la'ani bola nafo.

Afo ba Amaedola

[bulö'ö | bulö’ö kode]

Oya gamaedola si fakhai ba nafo. Ba gotaluania:

  • Abötu nafo nira'u-ra'ui, afoe nafo nituyu tou.
  • Alölö nafo na no munganga, ahori gö na no mu'a.
  • He afo lö munganga, ba he idanö lö mbadu.
  • Asala lölö nafo, lase'e sa'atö folosi gilo.
  • Ha alölö nafo, ba no murugi.
  • Atulö ba zisara afo, simanö zifatalifusö.
  1. "Mengenal Pinang, Permennya Orang Papua". Kompas.com. Arsip moroi versi asli irugi 2021-09-16. Mufaigi me 3 Maret 2021.