Ae ba nösi

Protokol Pemeriksaan Börönadu

Moroi ba Wikipedia

Protokol Pemeriksaan Börönadu no sambua sinura si tobali bua rafe sebua nifalua Controleur G.J. Westerink me 1929. Ba rafe andrö i'owuloi fefu ndra satua mbanua ba wamatunö Börönadu, ya'ia da'ö töi gere sebua si to'ölö so me luo da'ö. Lafalua dua kali rafe sebua andre, sakali ba Hilisimaetanö, nifalua me 19 Januari 1939, sanandrösa ba Börönadu si so ba zi sagörö öri Maenamölö. Aefa da'ö muhalö zui rafe si fagölö ba Telukdalam me 20 Januari 1939 sanandrösa ba Börönadu si so ba öri To'ene'asi, Onolalu ba ba Mazinö. Heŵa'ae arakhagö fefu ira si fao ba rafe andre moroi ba mbanua si tefaböbö ba hada raya, so ösa ba gotaluara göi mbanua moroi ba hada bö'ö. Duma-dumania Hilihöru, Hilimböwö, Sisobamböwö awö Hilimbulawa no banua si tefaböbö ba hada Eho, si fabö'ö sibai moroi ba hada niha raya. Simanö göi mbanua Hilitotaö, si tefaböbö ba hada Aramö.[1]

Lasura protokol[2] andre ba li Melayu ni'oguna'ö ba zi sagörö Nusantara[3] me luo da'ö ba no te'irö'ö ia ba arsip "Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde" (KITLV) ba kota Leiden, Belanda.

Rafe siföföna ba Hilisimaetanö

[bulö'ö | bulö’ö kode]

Ba rafe andre itutunö zanandrösa khö ere Börönadu si toröi ba Hili'amaigila Lasoi Waoma. Lasoi Waoma samösa no moroi ba Bawögosali. Lafaduhu'ö manö nitutunö Lasoi Waoma ya'ira niha bö'ö si fao ba rafe andre. Lö khöra fanimbagö.

Rafe sidua ba Telukdalam

[bulö'ö | bulö’ö kode]

Ba rafe andre itutunö zanandrösa khö ere Börönadu ba öri Mazinö Si'ulu Alui. Baero da'ö ihaogö itutunö göi zanandrösa ba ngawalö gowasa nifalua me luo da'ö. Lö lafaduhu'ö nitutunö Zi'ulu Alui ya'ira si'ulu bö'ö si fao ba rafe andre. Ha laŵaö manö wa lö la'ila.

Börönadu Hili'amaigila

[bulö'ö | bulö’ö kode]

Tohare gere Börönadu ba Hili'amaigila moroi ba mbanua Börönadu ba Gomo. Töinia Sadaŵa. Me awu'a ia moroi ba Gomo ba i'ohe fao khönia "Azu Lawölö" awö sara asoa nidanö Gomo. Manaro'o ia ba danö ba gotalua Hilinawalö-Botohösi. Ihalö nasoa no mege ba iduwagö nidanö Gomo ba nungo nidanö si so ba da'ö ba ifotöi nidanö andrö idanö Gomo. Awena ifasindro sambua gosali ba itanö sageu fösi. Barö geu fösi andröi ilau mo'ere ba wamasao ngarö-ngarö dödö niha mbanua si möi khönia. Ilau mo'ere ba wangandrö ena'ö telumö'ö ira moroi ba wökhö ba ena'ö mowua nowi awö gowira.[4]

Töi Börönadu

[bulö'ö | bulö’ö kode]

Moroi ba protokol andre oroma khöda wa Börönadu tenga ha töi sambua nahia ba Gomo, bahiza tobali töi ndra ere sanohugö wa'a'ere barö geu fösi. Ere Börönadu no ere fondrege alaŵa ba hada raya. Ira Börönadu andre zama'anö ba sondrönia'ö famalua Famatö Harimao, nifalua ero 7 fakhe.

Börönadu, börö Nono Niha

[bulö'ö | bulö’ö kode]

Moroi ba protokol andre oroma göi khöda wa muzawili niha ba Danö Niha moroi ba Mbörönadu ba Gomo. Oroma sibai da'a ba nidunö-dunö khö Sadaŵa, ere Börönadu. Ena'ö lö aetu itörö tödöra mbörötara, lafotöi sara nungo nidanö ba Nias Selatan idanö Gomo.[5] Si föföna sibai awu'a moroi ba Gomo no furugö ndra niha raya lumalö ba Nias Selatan, mato 15 irugi 25 nga'ötö miyaŵa.[6] Furugö ndra niha sawu'a lumalö ba Eho ha irugi 7 nga'ötö miyaŵa ba furugö ndra niha ba öri Aramö 5 nga'ötö miyaŵa. Eluahania awena awu'a ira moroi ba Gomo me no ara tebua ndra niha raya. Andrö göi wa abölö fakhili hada ba he dialek niha ba Eho awö Aramö ba hada awö dialek Gomo. Hada ba dialek ndra niha raya ba Nias Selatan aröu fabö'ö, börö me no ara sibai fabali ia moroi ba Gomo.

Molo'ö Johannes Hämmerle, tenga sindruhu rafe rafe andre, börö me lö fabagosa huhuo. Ha samösa zanutunö hadia ia ha lafaduhu'ö manö ya'ira tanö bö'ö.[7] Inönö nasa Johannes Hämmerle wa fabö'ö sibai hada si so ba nöri Mazinö moroi ba nitutunö Zi'ulu Alui andrö.

Börö da'ö tola taŵa'ö wa hada Börönadu si so bakha ba protokol andre tenga Börönadu ba zi sagörö Tanö Niha, bahiza ha hada Börönadu si so ba Maenamölö ba ba Mazinö.

  • Johannes Hämmerle, Famatö Harimao, Medan, 1986.
  1. Johannes Hämmerle, Famatö Harimao, Medan, 1986
  2. Lafotöi "protokol" sambua zinura nifa'anö si tobali dane-dane wangosara sedöna muhalö sanandrösa ba gofu hadia ia zi no muhalö famagölö föna da'ö.
  3. Lafotöi Nusantara fefu hulo ba tanö si so barö mbawa wamatörö Majapahit ba ngaotu ndröfia si-16. Fao ba da'ö fefu gölana si so barö wamatörö Indonesia ma'ökhö awö Malaysia, Singapura, Brunei ba ma'ifu Filipina
  4. Famatö Harimao, nga'örö 40.
  5. Famatö Harimao, nga'örö 40
  6. Famatö Harimao, nga'örö 28.
  7. Famatö Harimao, nga'örö 36