Inötö ba Danö Niha

Lafa'oli wanandra ginötö ba Danö Niha meföna molo'ö tandra-tandra ni'ilara alua götö zi ma'ökhö ba si bongi. Baero wangerai ginötö si'ero ma'ökhö, so nasa wangerai ginötö molo'ö gofanöŵa mbaŵa ba mbanua si yaŵa ba fangerai döfi wangahalö ba danö. Awena dania me no tohare niha safusi uli solohe surambaŵa, labörötaigö göi niha wangerai luo ba zi samigu, ba zi sara waŵa ba ba zi döfi. Faigi zanandrösa ba da'a ba zura Inötö sisa.

Ngenoli ginötö ba zi sara ngaluo
[bulö'ö | bulö’ö kode]- Talumbongi: 00:00
- Aefa talumbongi: 00:30 – 02:00
- Samuza kearö: 02:00 – 02:30
- Miwo manu siföföna: 02:30 – 03:00
- Miwo manu simendrua: 03:00 – 03:30
- Miwo manu simedölu: 03:30 – 04:00
- Miwo manu sifadoro: 04:00 – 04:30
- Miwo manu safuria: 04:30 – 05:00
- Mofanö zamölö akhe: 05:00 – 05:30
- Afusi wali ma oroma newali: 05:30 – 05:45
- Mohede riŵi: 05:45 – 06:00
- Tumbu luo: 06:00
- Sihulöwongi, mofanö niha ba halöŵö: 06:30 – 07:00
- Te'anö niha ba halöŵö: 07:00 – 07:30
- Otufo namo: 08:00
- Ibörögö numalö yaŵa luo: 09:00
- Mohede riŵi: 05:45 – 06:00
- Tumbu luo: 06:00
- Ahulö wongi, mofanö niha ba halöŵö: 06:30 – 07:00
- Te'anö niha ba halöŵö: 07:00 – 07:30
- Otufo namo: 08:00
- Ibörögö numalö yaŵa luo: 09:00
- Numalö yaŵa luo: 10:00
- Lumalö yomo zondrino: 11:00
- Mangawuli zimilo: 11:30
- Inötö wemanga ba zi taluluo: 11:45
- Laluo: 12:00
- Ahole yöu: 13:00
- Manaere yöu: 14:00
- Aruru yöu: 15:00
- Aso'a yöu: 16:00
- Mangawuli zimilo: 17:00
- Aekhu luo: 18:00
- Manuge manu: 18:15
- Manunu fandru: 18:30
- Mondrino gö bongi : 19:00
- Fatutu ogömi: 19:30
- Asoso gö bongi: 20:00
- Manga niha ba zibongi : 20:00 – 20:45
- Monganga afo bongi: 20:45 – 21:30
- Mörö niha: 21:30 – 22:00
- Ahono mörö niha: 22:00 – 23:00
- Saraö tö talumbongi: 23:00 – 24:00
Ngenoli ngaluo ba zi samigu
[bulö'ö | bulö’ö kode]Lö la'erai ngaluo ero migu niha ba Danö Niha meföna. Awena dania lafaosatö ngaluo tobali migu me tohare niha ndrawa awö niha safusi uli ba Danö Niha. Andrö göi wa töi-töi ngaluo andre tenga li Niha ia bahiza niwawalö moroi ba li li Melayu/li Arab awö moroi ba li Portugis/li Latin.
Töi Migu tehalö moroi ba li Portugis domingo, eluahania luo Zo'aya, börö me ba luo andrö owulo ndra niha Keriso ba wamolakhömi So'aya, si no lafalua ira solohi khö Yesu i'otarai ginötö aefa wemaosonia moroi ba gotalua zimate.
Ngenoli ginötö ba zi sara waŵa
[bulö'ö | bulö’ö kode]
Baero wangerai inötö molo'ö si ma'ökhö ba si bongi, la'erai göi ginötö ba Danö Niha meföna molo'ö gofanöŵa mbaŵa (nifotöi lunar calendar ba li Inggris). Lahörögö mbaŵa ba dalu mbanua i'otarai lö oroma ia (nifotöi fasulöna), ba itugu ara itugu ebua ia, irege afönu wa'ebuania (nifotöi tuli), ba aefa da'ö itugu ara itugu ide-ide ia, irege taya zui (nifotöi aekhu mbaŵa).

- Sambua Desa'a
- Dua Desa'a
- Tölu Desa'a
- Öfa Desa'a
- Lima Desa'a
- Önö Desa'a
- Mewitu Desa'a
- Meŵalu Desa'a
- Meziŵa Desa'a
- Mawulu Desa'a
- Mewelezara Desa'a
- Mewelendrua Desa'a
- Meweledölu Desa'a
- Mewele'öfa Desa'a
- Tuli
- Solumö'ö ma Samuza Akhömi
- Mendrua Akhömi
- Medölu Akhömi
- Mendröfa Akhömi
- Melima Akhömi
- Me'önö Akhömi
- Mewitu Akhömi
- Meŵalu Akhömi (Börö Zikho)
- Meziŵa Akhömi (Sikho)
- Mewulu Akhömi (Börö Mugu)
- Mewelezara Wa'aekhu (Angekhula Mugu)
- Felendrua Wa'aekhu (Börö Ndriwakha)
- Sambua lö aekhu (Talu Ndriŵa)
- Aekhu mbaŵa (Ahakhöŵa)
- Fasulöna
Ngenoli ginötö ba zi döfi
[bulö'ö | bulö’ö kode]
Börö me la'erai ginötö molo'ö gofanöŵa mbaŵa (nifotöi lunar calendar ba li Inggris), lö fangerai zi döfi (nifotöi solar calendar ba li Inggris) ba Danö Niha meföna. Ni'ilara ha inötö wananö, fanese ba famasi ba nowi ma ba laza nifotöi ndröfi wangahalö. Faigi zanandrösa ba da'a ba zura Inötö sisa.

- Inötö Wamohu tanö-nowi, folowi naha gowi ma folowi laza (döfi wangahalö fetaronia ba zibözi önö tanö ba gatumbukha), gamaudu April – Mei ba ndröfi ndra niha Keriso (nifotöi döfi Masehi ba li Indonesia, nihalö moroi ba wehede Mesias, töi wogaoni khö Yesu Keriso).
- Inötö Wananö fakhe (döfi wangahalö fetaronia ba zibözi ŵalu), gamaudu Juni – Juli ba ndröfi ndra niha Keriso.
- Inötö Wanese ma fangofösi börö wakhe (döfi wangahalö fetaronia ba zibözi fulu), gamaudu Agustus – September ba ndröfi ndra niha Keriso.
- Inötö Wanese simendrua ma moweto wakhe (döfi wangahalö fetaronia ba zibözi felendrua), gamaudu Oktober – November ba ndröfi ndra niha Keriso.
- Inötö Mewo ma mamasi ba zahulö (döfi wangahalö fetaronia ba zibözi fele'öfa ma ba zibözi dua tanö'owi), gamaudu Desember - Januari ba ndröfi ndra niha Keriso.
- Inötö Wamasi (döfi wangahalö fetaronia ba zibözi fele'önö ma ba zibözi öfa tanö'owi), gamaudu Januari – Februari ba ndröfi ndra niha Keriso.
- Inötö Wamakha ma fangofösi börö gowi ba zabe'e tanö (döfi wangahalö fetaronia ba zibözi feleŵalu ma ba zibözi önö tanö'owi), gamaudu Februari – Maret ba ndröfi ndra niha Keriso.
Fangerai inötö
[bulö'ö | bulö’ö kode]- Ha mamö'i hörö (ambö töra 1 detik)
- Ahou ba manu (ambö töra 2 detik)
- Sandrohu wikho-wikho (ambö töra 6 detik)
- Aboto lölö afo (ambö töra 2 menit)
- Alölö afo (ambö töra 5 menit)
- Ahakhö roko sisara (ambö töra 10 menit)
- Mo'otu nidanö ni'ukhugö (ambö töra 15 menit)
- Sambadu fofanö (ambö töra 30 menit)
- Dua mbadu fofanö(ambö töra 1 jam)
- Matonga luo (ambö töra 6 jam)
- Ma'ö-ma'ökhö (ambö töra 12 jam)
- Sara luo sara wongi (24 jam)
- Samigu (7 ngaluo)
- Sara waŵa
- Mowua rigi (ambö töra 3 waŵa)
- Mowua nohi (ambö töra 6 fakhe)
- Owalusö ndraono (ambö töra 18 fakhe)